| |
|
|
| |
|
|
Siergiej Michaj³owicz Eisenstein urodzi³ siê w styczniu 1898 roku w Rydze.
W 1915 roku ukoñczy³ szko³ê realn± i dosta³ siê do Instytutu In¿ynierów Cywilnych (studiowa³ architekturê).
Po trzech latach zrezygnowa³ z nauki i w wieku 20 lat wst±pi³ w szeregi Armii Czerwonej.
W 1920 roku, po wyj¶ciu z wojska, Siergiej wyjecha³ do Moskwy, ¿eby studiowaæ jêzyk japoñski w Akademii Sztabu Generalnego.
Z powodów finansowych i tym razem musia³ zrezygnowaæ z nauki. Wkrótce dosta³ pracê w teatrze Proletkultu - pocz±tkowo projektowa³ scenografiê, po jakim¶ czasie zacz±³ re¿yserowaæ sztuki.
W 1921 roku Eisenstein dosta³ siê do Pañstwowych Wy¿szych Pracownii Re¿yserskich prowadzonych przez Wsiewo³oda Meyerholda. Meyerhold sta³ siê jego nauczycielem i mistrzem - dziêki niemu Siergiej odnalaz³ w³asn± artystyczn± drogê. W tym samym roku - zatwierdzony ju¿ jako cz³onek kolegium teatralnego Centralnej Areny Proletkultu - zrobi³ re¿yserskie opracowanie sztuki Leonida Andriejewa "Car-G³ód". Potem zosta³ wspó³re¿yserem "Meksykanina", a nastêpnie wyre¿yserowa³ sw± najbardziej znan± sztukê pt. "Mêdrzec". Z Meyerholdem wspó³pracowa³ do pa¼dziernika 1922 roku.
W 1924 roku na zamówienie partii komunistycznej nakrêci³ "Strajk" - by³ to jego debiut fabularny.
Najs³ynniejszym filmem Eisensteina jest "Pancernik Potiomkin" zrealizowany w 1925 roku dla uczczenia rewolucji roku 1905. Pochodz±ca z tego filmu sekwencja schodów odeskich, podczas której bia³ogwardzi¶ci masakruj± ludno¶æ cywiln±, jest jedn± z najs³ynniejszych scen w historii kina.
Kolejny film re¿ysera - "Pa¼dziernik", zrealizowany z okazji obchodów 10-lecia Rewolucji Pa¼dziernikowej, spotka³ siê z krytyk± widzów, podobnie zreszt± jak nakrêcony w 1929 obraz "Stare i nowe" - Eisenstein g³ówny nacisk w tych filmach po³o¿y³ bowiem na formalne eksperymenty, doskonal±c swoj± technikê monta¿u. Krytycy zarzucali im przeintelektualizowanie.
W 1928 roku Eisenstein wyjecha³ na Zachód, by poznaæ najnowsze techniki filmowe. Odwiedzi³ Szwajcariê, Wielk± Brytaniê, Belgiê, Holandiê, Francjê, Niemcy. W 1930 roku wyjecha³ do Hollywood, gdzie chcia³ nakrêciæ film, jednak ¿aden z jego pomys³ów nie spotka³ siê z akceptacj± producentów. W koñcu amerykañski pisarz Upton Sinclair zleci³ mu zrealizowanie filmu o Meksyku. Prace nad projektem "Niech ¿yje Meksyk!" zosta³y jednak przerwane z powodu zbyt wysokich kosztów produkcji.
W 1932 roku re¿yser wróci³ do ZSRR.
Pierwszym filmem, jaki nakrêci³ po powrocie, by³y "£±ki bie¿yñskie". Obraz spotka³ siê z ostr± krytyk± ze wzglêdu na bibilijne skojarzenia, jakich dopu¶ci³ siê re¿yser. Wykorzysta³ tu chrze¶cijañsk± ikonografiê do nakre¶lenia portretu socjalistycznego mêczennika. Film zosta³ przez w³adze radzieckie skazany na nieistnienie i odes³any na pó³kê. Pod koniec 1963 roku odkryto kilka pojedyñczych ujêæ z tego obrazu, które pos³u¿y³y do rekonstrukcji pó³godzinnego fragmentu filmu.
Po niepowodzeniu "£±k bie¿yñskich" Eisenstein zaj±³ siê prac± pedagogiczn± i filmowo-teoretyczn±.
Na zamówienie Stalina zrealizowa³ w 1938 roku film pt. "Aleksander Newski", który odniós³ wielki sukces. Obraz ten, opowiadaj±cy o zwyciêstwie ludowego ruszenia przeciw germañskim naje¼d¼com zosta³ jesieni± 1939 roku, po zawarciu niemiecko-radzieckiego paktu o nieagresji, wycofany z dystrybucji i pokazywano go ponownie dopiero od 1941 roku.
W 1940 roku Eisenstein zosta³ mianowany kierownikiem artystycznym wytwórni Mosfilm.
Po wybuchu wojny siedziba wytwórni zosta³a przeniesiona do A³ma Aty. W 1943 roku rozpoczêto tu zdjêcia do epopei pt. "Iwan Gro¼ny". Pierwsza czê¶æ planowanej trylogii zostaje zaprezentowana w 1945 roku, wzbudzaj±c entuzjazm Stalina, który uto¿samia³ siê ze s³awnym carem. Druga czê¶æ - zatytu³owana "Spisek bojarów" - w której re¿yser pokaza³ carskie okrucieñstwo, nie zyska³a aprobaty Stalina i 4 wrze¶nia 1946 roku Komitet Centralny KPZR zakaza³ jej rozpowszechniania. Stalin obawia³ siê bowiem, i¿ widzowie mogliby dostrzec analogie miêdzy rz±dami Iwana a krwawymi rzeziami stalinowskimi. Film wprowadzono na ekrany dopiero w 1958 roku.
Stalin zablokowa³ tak¿e realizacjê ostatniej czê¶ci trylogii - Eisensteinowi nie udaje siê ju¿ dokoñczyæ dzie³a. Wszystkie te wydarzenia sprawiaj±, ¿e re¿yser podupada na zdrowiu i po zawale serca wycofuje siê z filmu.
Siergiej Eisenstein umiera 11 lutego 1948 roku w wieku 50 lat.
| |
| |
|
|
| |
|
|
Dzieciñstwa re¿yser nie wspomina³ najlepiej - jego rodzice ci±gle siê k³ócili - gdy Siergiej mia³ 14 lat, postanowili siê rozstaæ. Matka wyjecha³a do Petersburga, a ch³opiec zosta³ z ojcem. W³a¶nie wtedy odkry³ kino i teatr.
Teatr obecny by³ w jego ¿yciu tak¿e podczas wojny - bra³ udzia³ w przedstawieniach amatorskiego klubu teatralnego (jako re¿yser, aktor i dekorator).
W "Pancerniku Potiomkin" re¿yser powierzy³ wszystkie role amatorom.
Sekwencja schodów odeskich trwa 6 minut.
Materia³ z nie ukoñczonego obrazu "Niech ¿yje Meksyk!" zosta³ wykorzystany przez re¿ysera Sola Lessera do zmontowania filmu fabularnego pt. "Burza nad Meksykiem".
Jego ¿on± by³a dziennikarka Pera Ataszewa, a przyjacielem - Charlie Chaplin, którego pozna³ podczas swojego pobytu w USA.
Sekwencjê 35-minutowej bitwy na skutym lodem Jeziorze Czudzkim w "Aleksandrze Newskim" nakrêcono latem, u¿ywaj±c soli zamiast ¶niegu.
W drugiej czê¶ci "Iwana Gro¼nego" widoczny jest po raz pierwszy kolor, jednak jego u¿ycie jest przypadkowe - ekipie zabrak³o czarno-bia³ej ta¶my. Jednak Eisenstein szybko sprowadzi³ z Mosfilmu kolorow± Agfê.
W 1947 roku Eisenstein zostaje powo³any na stanowisko kierownicze Sekcji Filmu radzieckiej Akademii Nauk w Moskwie.
| |
| |
|
|
| |
|
|
1939 - "Aleksander Newski" - Eisenstein otrzymuje za ten film Order Lenina
1945 - "Iwan Gro¼ny" cz. I - Nagroda Stalinowska
| |
| |
|
|
| |
|
|
W spektaklach teatralnych po raz pierwszy zastosowa³ "monta¿ atrakcji", polegaj±cy na takim zestawieniu elementów scenograficznych, które emocjonalnie oddzia³uj± na widza i których zadaniem jest wyra¿anie idei, a nie tylko formalna gra - bardzo czêsto wykorzystywa³ to pó¼niej w filmach ("Mêdrzec", "Strajk", 'Pancernik Potiomkin"). Ów "monta¿ atrakcji" powinien wp³ywaæ agresywnie na my¶lenie i uczucia widzów, a funkcjonowanie atrakcji trzeba zbadaæ do¶wiadczalnie, by mo¿na ich by³o u¿yæ w sposób w³a¶ciwy - niemal matematycznie obliczalny.
Rezygnacja z ci±g³o¶ci fabularnej i indywidualno¶ci postaci (jak w "Strajku", gdzie bohaterowie zredukowani zostali do roli i miejsca w walce klasowej czy w "Pancerniku Potiomkin", gdzie bohaterem filmu jest t³um, z którego wy³aniaj± siê poszczególne "typy") - brak tu bohatera jednostkowego, który wprowadzony zosta³ dopiero w filmie "Stare i nowe".
Zderzanie ze sob± scen nie bêd±cych ze sob± w bezpo¶rednim zwi±zku, ale wzajemnie siê komentuj±cych ("Strajk" - sceny z robotniczej masakry zestawione z ujêciami z rze¼ni) - ta zasada zderzania przeciwieñstw (monta¿ kontrastów) widoczna jest tak¿e w szczegó³ach, np. w przeciwstawianiu ruchów w górê i w dó³ (scena schodów odeskich w "Pancerniku Potiomkin") lub w gwa³townych przeskokach od zbli¿eñ do planów ogólnych.
W "Pancerniku Potiomkin" akcja rozwija siê wed³ug schematu 5-aktowej tragedii antycznej (ekspozycja, rozwój akcji, kulminacja, katastrofa, epilog), wyra¿onym tytu³ami czê¶ci. Ka¿dy akt ma w po³owie cezurê, po której nastêpuje ca³kowita zmiana nastroju.
Czêste szeregowanie obrazów w coraz szybszym tempie wywo³uj±ce wra¿enie skokowo narastaj±cego przyspieszenia akcji (monta¿ rytmiczny)
Stosowanie patosu jako g³ównego ¶rodka artystycznego wyrazu.
Nacisk na tzw. "monta¿ intelektualny", gdy ze zderzenia dwóch kontrastuj±cych kadrów powstaje trzecia idea, w kadrze nie istniej±ca.
W "Aleksandrze Newskim" re¿yser zastosowa³ monta¿ polifoniczny, bêd±cy syntez± obrazu, s³owa i muzyki. Obrazy skomponowane zosta³y zale¿nie od dynamiki zdarzeñ - gdy napiêcie w filmie spada ujêcia s± d³u¿sze, punkty widzenia niezmienne oraz wyrównane o¶wietlenie; gdy zbli¿a siê kulminacja zmieniaj± siê punkty widzenia, zmienia siê o¶wietlenie i kontrastowo stosowane s± gamy czerni i bieli. To w³a¶nie w tym filmie po raz pierwszy Eisenstein po³o¿y³ nacisk na muzykê, która pe³ni tu funkcje dramaturgiczne, kontrapunktuj±c obraz (d¼wiêk piszcza³ek symbolizuje Rusinów, tr±by i rogi - Niemców).
| |
| |
|
|
| |
|
|
1924 - "Strajk"
1925 - "Pancernik Potiomkin"
1928 - "Pa¼dziernik"
1929 - "Stare i Nowe"
1930 - "Romans Sentymentalny" (film eksperymentalny)
1932 - "Niech ¯yje Meksyk!" (nie ukoñczony, zrekonstruowany w 1979)
1936 - "£±ki Bie¿yñskie" (nie ukoñczony, zrekonstruowany w 1967)
1938 - "Aleksander Newski"
1945 - "Iwan Gro¼ny" Cz. I
1946 - "Spisek Bojarów" ("Iwan Gro¼ny" cz. II - na ekranach od 1958)
| |
| |
|
|
| |
|
|
Szk³owski W.: "Eisenstein". Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Warszawa, 1980.
Kronika Filmu. Wydawnictwo Kronika, Warszawa, 1995.
Mielcarek M., Pawlak E.: "Ilustrowany leksykon filmu europejskiego". Wyd. KURPISZ. Poznañ, 2003.
| |
| |
|
POWRÓT DO WYBORU
|
STRONA G£ÓWNA KMF
Autor opracowania:
Aleksandra Krupiñska - MIA
|
E-MAIL
|
