Pier Paolo Pasolini
1922-1975
"Przed człowiekiem stoją tylko dwie możliwości: albo wyrazi samego siebie i umrze, albo pozostanie nieśmiertelnym,
ale niemym..."

Poeta, dramaturg, filozof, dziennikarz, aktor, scenarzysta i kompozytor. Budził podziw i zachwyt wśród swoich wyznawców (bo miał takowych), szokował i bulwersował świat filmowy, wywoływał niezliczone skandale i wciąż robił sobie wrogów. Był prawdziwym enfant terrible włoskiej kinematografii lat sześćdziesiątych minionego wieku, a jego śmierć była równie niezwykła i skandalizująca jak życie.

Urodził się w 1922 roku w Bolonii, ale dzieciństwo spędził na północno - wschodnim krańcu Włoch w alpejskiej miejscowości Friuli, która - podobnie jak Rimini dla Felliniego - stała się dla niego symbolem Arkadii. Płynnie posługiwał się dialektem fruliańskim i w tym narzeczu publikował swoje pierwsze wiersze, zresztą tworząc tym samym precedens. Uwielbiał swoją matkę wręcz fanatycznie, nienawidził natomiast ojca. Mając siedemnaście lat wyjechał do Bolonii studiować literaturę. Podczas wojny przeżył głęboki wstrząs: jego brat Guido zaciągnął się do komunistycznej partyzantki i zginął za sprawą innego ugrupowania, również komunistycznego. Później, gdy Pasolini stał się zaprzysięgłym aktywistą tej ideologii, wielokrotnie zarzucano mu, że opowiada się po stronie odpowiedzialnej za śmierć jego brata. Po wojnie i skończeniu studiów Pasolini zatrudnił się jako nauczyciel włoskiej literatury w Cesarei i wstąpił do Partii, jednak nie był tam specjalnie lubiany, oskarżano go nawet o ukryty pociąg do kultury burżuazyjnej. W 1949 roku stanął przed sądem pod zarzutem uwiedzenia jednego z uczniów. Chociaż udało mu się uniknąć kary, to jednak stracił pracę i usunięto go z Partii. Takich procesów miał w ciągu życia jeszcze wiele. Wyklęty w Cesarei wyjechał wraz z matką do Rzymu. Przez kilka lat zmagali się z biedą, upokorzeniem i twardą rzeczywistością slumsów, jednak Pasolini wrósł w świat intelektualistów i artystów dosyć szybko. Kiedy nakręcił swój pierwszy film, "Włóczykija" (1961) był już dobrze znany w środowisku. Od późnych latach pięćdziesiątych bowiem cieszył się opinią wybitnego pisarza, malarza i publicysty. Pozostał zaprzysięgłym komunistą. Pisał także scenariusze filmowe, współpracował przy "Nocach Cabirii" Felliniego. "Włóczykij" to ekranizacja jego własnej książki - "Una vita violenta" ("Brutalne życie"). Realizacja projektu "RoGoPaG" - kompilacji nowel filmowych, których autorami byli prócz Pasoliniego także Jean Luc Godard, Ugo Gregoretti i Roberto Rossellini, wywołała skandal. Nowela Pasoliniego "La Ricotta" zakończyła się dla niego wyrokiem czterech lat więzienia za bluźnierstwo, której to kary w końcu nie odsiedział. Wrogie reżyserowi środowisko kościelne ułagodziła nieco "Ewangelia według Mateusza", która, mimo skrajnego realizmu, zyskała aprobatę Watykanu, oraz "Ptaki i ptaszyska" - opowieść o świętym Franciszku. Sięgał również do antyku: w "Królu Edypie" i następnie w "Medei", a także do klasycznych tekstów o tematyce erotycznej: "Dekameronu" i "Księgi tysiąca i jednej nocy". Najpełniejszym wyrazem jego poglądów na politykę i społeczeństwo jest "Teoremat", mocno przesiąknięty ideologią marksistowską. Absolutny skandal natomiast wywołała ekranizacja książki markiza de Sade - "Salo, czyli 120 dni Sodomy". Film, pełen bardzo brutalnych i naturalistycznych scen, stawia tezę, że człowiek ze swojej natury jest amoralny, i kiedy nie krępują go ograniczenia narzucone przez społeczeństwo, konwenans i religię nie cofnie się przed niczym, by zaspokoić swoje pragnienia. Pasolini dodał do tej wizji groteskowy portret społeczeństwa włoskiego i złośliwy komentarz do rzeczywistości politycznej. Wejścia filmu na ekrany już nie doczekał. W noc Wszystkich Świętych 1975 roku został znaleziony martwy na plaży w Ostii - ze zmasakrowaną twarzą, złamanym nosem, brutalnie pobity, z uciętymi palcami. Niedługo później schwytano siedemnastoletniego Giovanniego Pelosi, gdy jechał w samochodzie należącym do Pasoliniego. Pelosi przyznał, że towarzyszył Pasoliniemu w wycieczce na plażę i stracił panowanie nad sobą, gdy reżyser zaczął mu czynić niedwuznaczne awanse. Najpierw pobił go metalową pałką, a następnie przejechał samochodem. Chociaż Pelosi został osądzony i skazany, wiele punktów w tej sprawie było niejasnych, a niektóre dowody wskazywały na udział osób trzecich, chociaż nigdy ich nie schwytano. Przyjaciele Pasoliniego, w tym Bernardo Bertolucci, do dzisiaj są przekonani, że była to zbrodnia polityczna zlecona przez rządzącą wówczas Włochami Chrześcijańską Demokrację.
  • 1958 - nagroda na festiwalu w Cannes za scenariusz do "Młodych małżonków" (reżyseria Mauro Bolognini)
  • 1962 - "Mamma Roma" - nominacja do Złotego Lwa w Wenecji
  • 1964 - "Ewangelia według Mateusza" - nominacja do Złotego Lwa
                   i specjalna nagroda jury na festiwalu w Wenecji
  • 1965 - "Ewangelia według Mateusza" - Srebrna Wstęga,
                   nagroda Włoskiego Stowarzyszenia Krytyków za reżyserię
  • 1967 - "Król Edyp" - nominacja do Złotego Lwa na festiwalu w Wenecji
  • 1967 - "Ptaki i Ptaszyska" - Srebrna Wstęga, nagroda Włoskiego Stowarzyszenia Dziennikarzy Filmowych
  • 1968 - "Ewangelia według Mateusza" - nominacja do nagrody BAFTA
  • 1968 - "Teoremat" - nominacja do Złotego Lwa na festiwalu w Wenecji
  • 1971 - "Dekameron" - nominacja do Złotego Niedźwiedzia;
                   Srebrny Niedźwiedź - wyróżnienie specjalne jury
  • 1972 - "Opowieści kanterberyjskie" - Złoty Niedźwiedź na festiwalu w Berlinie
  • 1974 - "Kwiat tysiąca i jednej nocy" - nominacja do Złotej Palmy i nagroda jury na festiwalu w Cannes
  • Wolność jako najwyższa wartość - wolność sztuki, przekonań, postępowania. Celebrowanie życia przy jednoczesnej fascynacji śmiercią: świadomość jej istnienia jest niezbędna, by w pełni smakować intensywność życia, tak jak nie ma możliwości doświadczania pełni rozkoszy, jeśli nie zazna się cierpienia. Pasolini poszedł nawet jeszcze dalej, czyniąc ze śmierci najwyższą sublimację rozkoszy w postaci osiągnięcia pełnego wyzwolenia. Pociągała go myśl o ofierze i poświęceniu, mimo zdecydowanie deklarowanego ateizmu - szukał źródeł i interpretacji "świeckiej świętości".
  • Synkretyzm - a konkretnie wieczne przechodzenie od skrajności do skrajności. Jego wczesna twórczość zahaczała o neorealizm, potem co raz chętniej sięgał po symbolikę i metaforę. Przechodził płynnie od naturalizmu do symbolizmu, od nihilizmu do hedonizmu. Ideę męczeństwa i cierpienia łączył z pochwałą nieskrępowanej, żywiołowej zmysłowości. Przechodził od tematyki katolickiej do manifestowania poglądów marksistowskich. W imię "wyrażania siebie" przełamywał kolejne bariery i nie było dla niego tematów tabu.
  • Brak klasycznej narracji - filmy Pasoliniego stanowią swoisty zapis jego wizji poetyckich, nie trzymają się zatem prostej linii narracyjnej, można spotkać u niego sekwencje bezładnych scen, pozornie zupełnie ze sobą nie związanych. To kolejny wyraz jego umiłowania wolności i dążenia, by wyrwać się z wszelkich ograniczeń, woli przedstawić rytm odczuwanych emocji, aniżeli po prostu o nich opowiadać.
  • Cielesność i seksualność - pożądanie, seks, upojenie, wszystkim tym Pasolini posługuje się po to, by szukać możliwych dróg wyrwania się z ograniczeń. Rytm fizycznego zbliżenia, namiętność są tą chwilą, gdy można odczuć brak kontroli, wyzwolić się z więzów, zatracić się i rozpłynąć. Odczucia osiągają apogeum, aż do bólu. Szczyt rozkoszy dla Pasoliniego ma w sobie coś ze śmierci, a śmierć - to pełna wolność.
  • Pasja - filmy Pasoliniego nigdy nie są "letnie". W każdym z nich widać pełne zaangażowanie twórcze, ogień i poświęcenie. Niedopowiedzenie, zamglenie czy delikatne sugerowanie nie są w jego stylu. Woli dzikość, brutalność, drapieżność, szokujące kontrasty, nie boi się reakcji widza, nie dba o jego uczucia i wrażliwość, po prostu kreśli swoją opowieść dokładnie tak, jak ją sobie wyobraża, nie idąc na żaden kompromis.
  • Człowiek nie brzmi dumnie i koncepcja władzy - człowiek pragnie władzę zdobyć, ale nie znosi jej nad sobą. Wszelkie odgórne nakazy krępują jego prawdziwe ja, a jest ono z gruntu amoralne, kształtowane przez popędy. Wszelka moralność to efekt narzuconych z zewnątrz wyznaczników postępowania, które nie są osiągnięciem cywilizacji, ale wypływają z dążenia ludzi do manipulowania innymi. W tych ramach zawierają się zarówno polityka, jak i wiara, które krępują jednych, a dają ujście brutalności drugich.
  • Inspiracje - Pasolini sięga po tematykę biblijną, literaturę starożytną i klasykę prozy, wszystko po to, by analizować stałość i niezmienność mitów i archetypów zakorzenionych w kulturze i ich przełożenie na współczesność. Powtarzalność tych motywów to przyczynek do analizy niezmienności ludzkiej natury i jej najbardziej witalnych potrzeb i pragnień.
  • Technika realizacyjna - Pasolini posługuje się krótkim montażem, kadry są zazwyczaj mocno rozświetlone, scenografia oszczędna, wręcz ascetyczna, miejscami przypomina dekorację teatralną. Chętnie angażuje naturszczyków, nawet wziętych wprost z ulicy.
  • 1961 - "Włóczykij" ("Accattone")
  • 1962 - "Mamma Roma"
  • 1963 - "Ro.Go.Pa.G" (część "La Ricotta")
  • 1963 - "Wściekłość" ("La Rabbia")
  • 1964 - "Sopraluoghi in Palestina per il vangelo secondo Matteo"
  • 1964 - "Mura di Sana"
  • 1964 - "Ewangelia według Mateusza" ("Vangelo secondo Matteo")
  • 1965 - "Il Padre selvaggio"
  • 1965 - "Zgromadzenie miłosne" ("Comizi d'amore")
  • 1966 - "Ptaki i ptaszyska" ("Uccellacci e uccellini")
  • 1967 - "Czarownice" ("Le Streghe" - część "La Terra vista dalla luna")
  • 1967 - "Król Edyp" ("Edipo re")
  • 1968 - "Capriccio all'italiana" (część "Che cosa sono le nuvole?")
  • 1968 - "Teoremat" ("Teorema")
  • 1969 - "Appunti per un film sull'India"
  • 1969 - "Miłość i gniew" ("Amore e rabbia")
  • 1969 - "Chlew" ("Porcile")
  • 1969 - "Medea" ("Medea")
  • 1970 - "Appunti per un romanzo dell'immondezza"
  • 1971 - "Dekameron" ("Il Decameron")
  • 1972 - "Opowieści kanterberyjskie" ("I Racconti di Canterbury")
  • 1974 - "Pasolini e...la forma della citta'"
  • 1974 - "Kwiat tysiąca i jednej nocy" ("Il Fiore della mille e una notte")
  • 1975 - "Appunti per un'Orestiade africana"
  • 1976 - "Salo, czyli 120 dni Sodomy" ("Salo' o le 120 giornate di Sodoma") [recenzja]
  • Pasolini: tak pięknie jest śnić pod redakcją Andrzeja Pitrusa, Kraków 2002
  • POWRÓT DO WYBORU | STRONA GŁÓWNA KMF
    Autor opracowania: Karolina Chymkowska - DEJNA | E-MAIL