Kino autorskie nie jest właściwie w kinematografii włoskiej niczym nowym, pojawiło się bowiem w epoce neorealizmu. Reprezentowali je przede wszystkim Roberto Rossellini (którego "Rzym, miasto otwarte" był, jak pamiętamy, swoistym manifestem programowym nurtu neorealistycznego), Luchino Visconti oraz Vittorio de Sica. W latach sześćdziesiątych ta trójka musiała się zmierzyć z nowymi wyzwaniami i przewartościować nieco swoje założenia artystyczne, z lepszym bądź gorszym skutkiem. De Sica nie umiał się do końca w nowej filmowej rzeczywistości odnaleźć, jego największym osiągnięciem stał się film "La ciociara", znany u nas jako "Matka i córka", na podstawie powieści Alberto Moravii, za który to obraz Sophia Loren otrzymała Oskara.

Rossellini próbował spełnić się na polu kina eksperymentalnego, przełamywać schematy klasycznej narracji, w rezultacie jednak zwrócił się w stronę dydaktyki i paradokumentu za sprawą takich filmów jak "Wiek żelaza" i "Sokrates", przeznaczonych raczej na mały niż duży ekran. Visconti natomiast wyszedł z opresji zdecydowanie obronną ręką, idąc w stronę wysublimowania, artystycznej impresji, manieryzmu, czasami wręcz zahaczając o surrealizm; w efekcie powstają takie dzieła jak "Lampart", "Zmierzch bogów", "Śmierć w Wenecji" czy "Portret rodziny we wnętrzu".

Renesans kina autorskiego jednakże nastąpił niezależnie od eksperymentów tych trzech już zasłużonych twórców. Nowa fala pojawiła się w nim za sprawą dwóch reżyserów dzisiaj uznawanych już za klasyków: Federico Felliniego i Michelangelo Antonioniego. Federico Fellini był pierwszym w historii kina włoskiego twórcą, który swoją wizję artystyczną tak silnie oparł na własnej biografii. Tworzył filmy bardzo osobiste, jak sam mówił, inspirował się po równi faktami z życia - i snami. Fascynowała go istota kina jako mechanizmu, szukał źródeł iluzji, które kino tworzy, i genezy ludzkiej potrzeby, by tej iluzji się poddawać. Jak na prawdziwego Włocha przystało, był głęboko przywiązany do własnych korzeni: do miasta w którym się wychował - Rimini, stanowiącego zresztą tło dla filmu "Amarcord", jak również do swoich rodziców, których wielokrotnie mniej lub bardziej wyraźnie portretował. Był dziennikarzem, krytykiem, karykaturzystą, karierę w filmie natomiast zaczął od pisania scenariuszy: jeden z nich, "Paisa'", został przeniesiony na ekran w 1946 przez Rosselliniego.

Fellini portretował świat nie tylko kina, ale ogólnie spektaklu tworzącego iluzję od wewnątrz, zagłębiając się w środowisko artystów i jego specyfikę, jednocześnie jednak, posiłkując się wątkami autobiograficznymi, stawiał się w pozycji zarówno odbiorcy i widza, jak i twórcy. Stworzył w ten sposób swoiste universum emocji pojedynczego człowieka, posługując się metaforą, symbolizmem, poetyką snu tworzył świat, w którym fakty i wyobrażenia dzieli płynna granica. Czasem trudno uchwycić, gdzie kończy się u niego portret, a zaczyna interpretacja. Jego debiutanckie "Światła variete'", powstałe w 1950 roku, rozgrywają się w środowisku artystów wodewilowych, podobnie jak nakręcone 36 lat później "Ginger i Fred". "Biały szejk" nawiązuje do komiksu. Słynna "La strada" oraz nieco mniej słynni "Klauni" to portrety środowiska cyrkowego. To jednak fenomen kina i jego peryferii zajmuje Felliniego najwięcej: poświęca mu filmy takie jak "Osiem i pół" i "Wywiad", przede wszystkim jednak według mnie najgenialniejsze z jego dzieł - "La dolce vita", czyli Słodkie życie, obraz sięgający do serca Rzymu, w którym kamera śledzi nocne życie stolicy, sieć interakcji między ludźmi, prawa rządzące społecznością; tyle samo pozoru, blichtru, udawania można tu znaleźć w fabryce snów Hollywood, co i w zwykłej codzienności.


Czy prawdziwa szczerość między ludźmi jest w ogóle możliwa, czy też wewnętrzne pragnienie tworzenia sobie wyimaginowanej, bardziej komfortowej rzeczywistości jest na tyle silne, by pełne porozumienie uczynić niemożliwym - to pytanie, towarzyszące Felliniemu praktycznie przez całą jego drogę artystyczną, w Słodkim życiu właśnie zostało wyrażone najpełniej. O filmach Felliniego można dyskutować w nieskończoność, to materiał na cały osobny wykład, z braku miejsca jednak ograniczę się tylko do wymienienia jeszcze kilku tytułów, które warto zapamiętać: "Noce Cabirii", w którym marząca o prawdziwym, bezinteresownym i szczerym uczuciu bohaterka przeżywa gorzkie rozczarowanie, sens życia odnajdując dopiero w grupie przebierańców (ponownie zwycięstwo iluzji?); "Miasto kobiet" - mocno surrealistyczny obraz stanowiący satyryczny portret relacji damsko - męskich, ciężki w odbiorze i bardzo smutny; i wreszcie na koniec warto wspomnieć o udziale Felliniego w ciekawym projekcie "Trzy kroki w szaleństwo". Film składa się z trzech nowel opartych na opowiadaniach Edgara Allana Poe: "Metzengerstein", w reżyserii Rogera Vadima, "William Wilson" w reżyserii Louisa Malle'a i "Nie zakładaj się z diabłem" w wykonaniu Felliniego właśnie. Jako całość film dosyć niespójny i nie do końca udany, warto się z nim zapoznać na zasadzie ciekawostki, ponadto autorem zdjęć jest między innymi słynny Tonino delli Colli, zwany we Włoszech poetą obrazu, który współpracował między innymi z Sergio Leone.

Kariera Antonioniego, osiem lat starszego niż Fellini, miała przebieg zdecydowanie bardziej burzliwy. Miał swoje wzloty i upadki, zdarzały mu się serie kompletnych niewypałów, po których krytyka nie zostawiała na nim suchej nitki, po to, by za chwilę zaprezentować obraz wybitny i wszystkich od nowa oczarować, wycofywał się z czynnej kariery i znowu wracał. Początkowo kręcił filmy krótkometrażowe i dokumentalne, był również dziennikarzem, przez jakiś czas marzyła mu się kariera rekina finansjery.

Jego pełnometrażowy debiut to "Kronika pewnej miłości", obraz z 1950 (w tym samym roku debiutował również Fellini); film, który stał się niejako jego manifestem programowym. Antonioni tworzy kino trudne, wręcz hermetyczne, w kręgu jego zainteresowań leży przede wszystkim miłość, zagłębia się w meandry ludzkiej psychiki, w specyfikę interakcji, szczególnie między kobietą i mężczyzną, portretuje kryzys uczuć, ich stopniowe obumieranie, gorycz, która temu towarzyszy. Antonioni jest jednak zawsze obserwatorem emocji, a nie ich uczestnikiem, i to obserwatorem wyjątkowo chłodnym i zdystansowanym. Nie angażuje się i nie wymaga zaangażowania od widza. Tworzy światy abstrakcyjne, wyrwane z kontekstu, buduje sceny na bardzo długich i powolnych ujęciach, prowadzi narrację na wzór swoistego śledztwa. Filmy Antonioniego są zazwyczaj mocno wyczerpujące emocjonalnie, a refleksje które im towarzyszą raczej gorzkie. Najsłynniejsze jego dokonania to "Krzyk" z 1957, "Przygoda" z 1960, "Noc" z 1961 i "Zaćmienie" z 1962, "Powiększenie" z 1966, "Zawód:reporter" z 1975. Niewątpliwie jeden z najwybitniejszych artystów kina jakich zrodziły Włochy, chociaż specyfika jego filmów nie pozwala go raczej zaklasyfikować do twórców popularnych.

Kino autorskie, prócz dwóch dosyć szeroko omówionych tutaj tuzów, reprezentowali także inni, bardziej lokalni i nie tak rozpoznawalni twórcy, jak Ermanno Olmi, Marco Bellocchio, bracia Paolo i Vittorio Taviani. A także Bernardo Bertolucci, ceniony przede wszystkim za wizualną stronę swoich filmów, prawdziwy reżyser - esteta, bardzo wrażliwy na punkcie kolorystyki i kompozycji, w czym wspiera go Vittorio Storaro, kluczowy współpracownik Bertolucciego, cieszący się opinią jednego z najwybitniejszych żyjących operatorów.


Wczesna twórczość Bertolucciego była wyraźnie inspirowana francuską nową falą, w szczególności filmami Jean Luca Godarda. Pierwszego Oskara przyniósł mu nakręcony w 1972 roku skandalizujący obraz "Ostatnie tango w Paryżu", we Włoszech, z uwagi na bardzo odważne jak na owe czasy sceny erotyczne, przez długi czas w ogóle nie dopuszczony na ekrany. W 1987 roku wychodzi film otwierający tak zwaną trylogię orientalną, "Ostatni cesarz", pierwszy w historii obraz który otrzymał Oskara we wszystkich kategoriach w których był nominowany, przez krytyków uznawany za najwybitniejsze jak dotąd dokonanie Bertolucciego. Druga część trylogii to "Pod osłoną nieba", film z 1990 roku, całość zaś kończy zdecydowanie najmniej udany "Mały Budda". Ostatnie zainteresowania artystyczne Bertolucciego zdają się koncentrować wokół młodości, nadziei i złudzeń które jej towarzyszą: od "Ukrytych pragnień", poprzez "Rzymską opowieść", aż do najświeższego sortu "Marzycieli". Do jakich konkluzji te refleksje artystyczne doprowadzą - czas pokaże.


I wreszcie najciekawsza chyba i najbardziej oryginalna osobowość spośród już wymienionych, skandalista, poeta, dramaturg, zaprzysięgły komunista, którego życie było równie tajemnicze jak śmierć - Pier Paolo Pasolini. Zafascynowany życiem i śmiercią w ich czysto biologicznym wymiarze, w swoich filmach przechodził od skrajności do skrajności, łącząc katolicyzm z marksizmem, nihilizm z radosną witalnością, symbolizm z maksymalnym naturalizmem.

Niczego się nie obawiał, przed niczym nie uciekał, ponieważ tak rozumiał najcenniejszą z wartości - wolność. Pożądanie, cierpienie, narodziny i śmierć występowały u niego w bezpośrednim powiązaniu. Nazywano go prowokatorem, skandalistą, obrazoburcą. Miał procesy sądowe za bluźnierstwo, piętnowano go za homoseksualizm. Jego filmy nie mają klasycznej narracji, stanowią raczej realizację jego poetyckich wizji w obrazie, a każdy był skandalem: "Ewangelia wg Mateusza", "Opowieści kanterberyjskie", "Król Edyp", "Dekameron" i absolutne apogeum makabry i brutalności, "Salo - 120 dni Sodomy".

Miał rzesze wrogów i wiernych wyznawców. Zginął w noc Wszystkich Świętych 1975 na plaży w Ostii, gdzie znaleziono go ze zgniecioną klatką piersiową, brutalnie pobitego, z częściowo połamanymi, a częściowo uciętymi palcami. Niedługo potem do zabójstwa przyznał się niejaki Giuseppe Pelosi, siedemnastolatek, który towarzyszył Pasoliniemu w przejażdżce na plażę i miał jakoby stracić panowanie nad sobą w momencie, gdy Pasolini zaczął się do niego gwałtowanie dobierać. Wiele faktów było jednak dziwnie niejasnych, pewne dowody wskazywały na udział osób trzecich, i chociaż Pelosi został za to morderstwo osądzony i skazany, część przyjaciół Pasoliniego, na przykład Bernardo Bertolucci, do dziś wierzy że była to zbrodnia polityczna zlecona przez rządzącą wówczas Włochami Chrześcijańską Demokrację.