"Kret" jest pełnometrażowym debiutem fabularnym Rafaela Lewandowskiego, reżysera polsko-francuskiego pochodzenia, wychowanego we Francji, obecnie mieszkającego w Polsce. Wcześniej Lewandowski wyreżyserował kilka dokumentów i krótkometrażówek. Skąd Francja w życiu reżysera? Otóż, w latach 60. ojciec Lewandowskiego wyjechał do Francji i tam pozostał, poślubiając Francuzkę. Jednocześnie nie zrzekł się obywatelstwa polskiego. Za granicą wspomagał działalność opozycyjną Polaków. Lewandowski junior przez całe życie miał kontakt z polską kulturą, odwiedzał kraj pochodzenia ojca. W filmie "Kret" mamy szansę obejrzeć współczesną Polskę, „rozliczającą” się z widmem PRL-u, a wszystko to ukazane jest z perspektywy polsko-francuskiego i młodego (w czasie stanu wojennego miał około 10 lat) autora.

Akcja filmu rozgrywa się w dzisiejszych czasach, rodzina składająca się z młodego małżeństwa (Paweł i Ewa) z dzieckiem oraz ojca Pawła, Zygmunta, wiedzie szczęśliwe, acz skromne i utrudzone, życie. Ewa zajmuje się domem i dzieckiem, mąż wraz z teściem kursują między Polską a Francją, sprowadzając do sklepów odzież używaną. Jest jeszcze jeden członek rodziny, nieco uśpiony, budzi się w miarę, jak postępuje opowieść, mianowicie: widmo przeszłości peerelowskiej działalności Zygmunta. Zygmunt Kowal, bohater solidarnościowy, w czasie stanu wojennego przewodził strajkowi w jednej ze śląskich kopalń. W czasie strajkowych zamieszek zginął górnik, tak się składa, że był to ojciec Ewy. Rana przeszłości wydaje się być zagojona, a jednak spokój rodzinny zakłóca proces w sprawie śmierci ojca Ewy, który jest grzebaniem w ranie rodzinnej, co bardzo irytuje Zygmunta. Wszystko się komplikuje, gdy bohater (narodowy) zostaje oskarżony o współpracę z peerelowskimi SB i jest obwiniany za śmierć ojca swojej synowej.

Temat dobrze nam znany, tutaj zostaje przedstawiony w formie rodzinnego dramatu z wątkami politycznymi. Nie polityka lecz relacje i perypetie rodzinne odgrywają tu główną rolę. Najistotniejszy wydaje się układ syn-ojciec w konfrontacji z uwikłaniem w polityczno-historyczny rozrachunek z przeszłością. Syn musi się zmierzyć z prawdą, którą ukrywa ojciec. Na idealnej postawie ojca powstaje rysa, która ma to do siebie, że może się przekształcić w przepaść.

   

I o ile można się zastanawiać, ile polityki, patriotyzmu i rozliczeń jest w tym filmie, to podciąganie go do rangi thrillera wydaje się przesadzone. Zważając na sposób przedstawienia historii, montaż i zdjęcia, to te elementy dopiero pod koniec stają się ostrzejsze: akcja przyspiesza, montaż nabiera tempa, zdjęcia robią się „straszniejsze”. Straszniejsze to dużo powiedziane, bo, na przykład, ukazanie byłego działacza SB – staruszka na emeryturze wyłaniającego się z ciemności, balansuje na granicy realizmu i groteski. Tak samo kulminacja filmu (nie zdradzając jej treści) wydaje się groźna ze względu na miejsce akcji (ukryta w lesie chatka) i spotkanie przeciwników, jednak w ogólnym rozrachunku wypada dość normalnie, jak na thriller…

Wszystko zawdzięczamy scenariuszowi (Iwo Kardel i Rafael Lewandowski), który skupia się na aspekcie rodzinnym i socjologicznym oraz cały czas utwierdza nasze przekonania, co do feralności postawy idealnego ojca, teścia, dziadka. W filmie podejrzanie dużo uwagi poświęca się obserwacji życia rodziny Zygmunta, z nim na czele. Trudno uciec od myśli, że na pewno coś złego się wydarzy.

O przezroczystym stylu filmu, oprócz scenariusza, montażu i linearnej fabuły, decydują jeszcze: muzyka – typowo ilustracyjna (Jérôme Rebotier) i zdjęcia Piotra Rosołowskiego ("Królik po berlińsku" 2009), który w codzienność życia rodzinnego wplótł ujęcia ukazujące urokliwy zimowy krajobraz Polski (Bielsko-Biała, Szczyrk).

Należy wspomnieć o obsadzie. Najbardziej przekonuje rola Zygmunta, w którą wcielił się, obecnie bardzo popularny, Marian Dziędziel, z resztą nagrodzony za nią w tym roku na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni (drugoplanowa rola męska). Dobrze wypadła Magdalena Czerwińska, grająca Ewę. Aczkolwiek jej postać wydaje się być zbyt enigmatyczna, ale to już bardziej brak wynikający ze scenariusza. Zachwyca Wojciech Pszoniak w roli Stefana Garbarka, byłego kapitana SB. Artyzm jego gry nieco wypływa nad sposób gry reszty ekipy aktorskiej, bo scena odczytu oświadczenia w sądzie jest zagrana z takim namaszczeniem i pietyzmem, że przyćmiewa całą resztę filmowych postaci. Inne sceny z jego udziałem: już wspominane wyłanianie się z ciemności, które jednocześnie będzie dla nas objawieniem prawdy, albo przemowa Garbarka-mędrca, która reasumuje cały PRL z największą sprawiedliwością. Z jednej strony można się nie przyczepiać, ale z drugiej czegoś zabrakło – mam na myśli kreację Borysa Szyca, grającego główną rolę filmowego Pawła. Z kolei role: szefa "Solidarności" w kopalni – Bartłomiej Topa, i kuzyna Zygmunta, Tadeusza – Sławomir Orzechowski, są trochę napuszone, przypominając o polskiej martyrologii.

Reżyser zgrabnie wszczepił w tkankę filmu francuskie (wynikające z jego doświadczenia) elementy – wyjazdy ojca i syna po towar do Francji, mieszkający tam kuzyn rodziny, czy też francuska Polonia.

   

Oglądając "Kreta" odnosi się wrażenie ułożonych puzzli. Historia stanowi całość i jest przedstawiona z dystansem, jakoś delikatnie, nawet jeśli w fabule pojawiają się dylematy, spory czy śmierć. Niejednoznaczność postawy człowieka żyjącego w trudnych czasach i próby rozliczenia go z działalności w przeszłości przedstawiono w sposób, który wydaje się dawać odpowiedzi i rozwiązanie tej kontrowersyjnej sprawy. Niejednoznaczna postawa zostaje solennie (rodzinnie) usprawiedliwiona. Przesłaniem "Kreta" może być IV. przykazanie Dekalogu (Czcij ojca swego i matkę swoją), mówiące o szacunku i miłości do rodziców, którzy są w stanie zrobić bardzo dużo dla swoich dzieci. Trafnie podsumowuje ono pouczające słowa Garbarka wypowiadane do Pawła: Nie oceniaj ojca pochopnie. Sam byś tak postąpił. Na koniec dodaje usprawiedliwiające wszystko zdanie: Takie były czasy, mój kochany…

Reżyser uwzględnił jeszcze taki aspekt peerelowski, jak zaangażowanie pokolenia Pawła w sprawy polityczne ojców, w które chcąc, nie chcąc, synowie są wplątani. Paweł, z jednej strony zajmujący się sobą, chce myśleć o przyszłości i pożegnać przeszłość, a z drugiej strony w chwili odkrywania prawdy polityczno-historycznej, w momencie konfrontacji z nią, nie ucieka, podejmuje się próby rozwiązania problemu ojca, który, jak się okazuje, dotyczy również jego. Kontrastem tej postawy jest kolega Pawła – Wojtek, oficjalnie stwierdzający, że polityka Polski go nie obchodzi. Liczą się pieniądze, konsumpcja itd.

Warto wspomnieć o pojawiających się w filmie emblematach tematu rozliczeniowego: były kapitan SB jeżdżący, delikatnie mówiąc, dobrym samochodem narzeka, że zabrali mu emeryturę, po tym, jak służył całe życie Polsce; zaginione teczki IPN-u, które tym razem są zakopane pod podłogą w opuszczonej górskiej chatce (ciekawostka: w "Uwikłaniu" J. Bromskiego pojawia się motyw ukrywania owych teczek w sejfie podmiejskiej willi); również ukazanie zatwardziałych przeciwników kolaborantów SB, którzy osądzają, nie znając motywacji działania osób współpracujących z SB, stanowi oznaki motywu rozliczeń z PRL-em.

W ostatnich latach powstało wiele filmów poruszających temat współpracy z SB i późniejszych konsekwencji rozliczeniowych z tym związanych, chociażby "Rysa" Michała Rosy z 2008 roku, czy też tegoroczne: "Czarny czwartek. Janek Wiśniewski padł" Antoniego Krauze i "Uwikłanie" Jacka Bromskiego. Ile filmów, tyle sposobów realizacji tego wątku. Ujęcie problemu, przybliżone do tego w "Krecie" R. Lewandowskiego, można zobaczyć w filmie Jana Hřebejka "Czeski błąd" (Czechy, 2009). W obu filmach nie nadużywa się martyrologii i pokazuje się codzienny wymiar współczesnego życia uwikłanej w przeszłość rodziny. Ale nie oczekujmy, że w polskim filmie zobaczymy aż tyle optymizmu, dystansu i ironii, co w postawie czeskiej.

Biografia reżysera i fakt, że chciał zrobić obraz o Polsce, który będzie zrozumiały również za Zachodzie (wywiad: Duży Format), zadecydowały o takiej – przezroczystej, a nie innej jego formie. Także zawartość treściowa może budzić kontrowersje, że tak ważny przecież dla Polaków temat ukazano zbyt jednoznacznie, prosto i płytko. Ale czy nasze polskie dysputy między białymi i czerwonymi zawsze są takie głębokie, merytoryczne i biorą pod uwagę złożoność spraw? Można polemizować… Reżyser patrzący na Polaków z dystansu (wiek, pochodzenie) zrealizował nieco lżejszą treściowo i formalnie fabułę, niż przewidywały oczekiwania niektórych osób. Jak widać, tak też można pokazać temat uwikłania w ciemniejszą stronę historii PRL-u i rozliczeń z działaczami SB tamtych czasów.