Muzyka w filmie spełnia wiele różnorodnych funkcji. Czasami służy jedynie jako tło, które nie wzbogaca fabuły, a jedynie stanowi pewien element estetyczny filmu. Czasami antycypuje i zapowiada nadchodzące wydarzenia. Taką funkcję posiada muzyka wykorzystywana w filmach grozy, horrorach, thrillerach, czy filmach sensacyjnych. Czasami natomiast rolą muzyki filmowej jest intensyfikacja wydarzeń przedstawionych na ekranie. O takiej właśnie muzyce zamierzam napisać.

Moją pierwszą po kinie pasją jest muzyka. Słucham jej nieustannie i bezgranicznie. Jest dla mnie przejawem boskości w człowieku, a szczególna, niezwykła muzyka zawsze wzbudza we mnie bardzo silne uczucia. Także strach. Po obejrzeniu filmu często słucham wykorzystanej w nim muzyki. Ścieżka dźwiękowa w dużym stopniu odzwierciedla charakter i atmosferę filmu. Może rozśmieszyć, zadziwić, zniewolić swoim pięknem, a nawet przerazić. Muzyka z filmów "Requiem dla snu" Aronofsky'ego i "Oczy szeroko zamknięte" Kubricka, a dokładniej kilka utworów przygotowanych do wspomnianych filmów, jest przerażająca do tego stopnia, że słuchanie jej napawa mnie niewyobrażalnym strachem. Jest to muzyka, której nie ośmielam się słuchać nocą. Muzyka do filmu "Requiem dla snu" została skomponowana przez Kronos Quartet. Składa się na nią kilka motywów muzycznych, które w różnych aranżacjach pojawiają się w filmie. Wszystkie kompozycje tak doskonale i plastycznie odzwierciedlają zarówno ogólną fabułę jak i poszczególne jej wątki, że słuchając dowolnej z nich bez problemu można zidentyfikować ją z daną sceną, czy wydarzeniem przedstawionym w filmie. Dla mnie najbardziej spektakularne dla tego dzieła, jakim niewątpliwie jest Requiem Aronofsky'ego, a jednocześnie najbardziej zatrważające są dwa główne motywy muzyczne. Pierwszy z nich został wykorzystany we wszystkich uwerturach (Winter, Spring, Summer, Autumn Overture, Hope Overture) oraz w takich utworach, jak Marion Barfs czy Cleaning Apartement. Drugi stanowi przewodnią frazę melodyczną utworów zatytułowanych Party i Supermarket Sweep.

Uwertura w teorii muzyki oznacza wstęp instrumentalny do opery, oratorium lub kantaty. W zależności od odmiany składa się z dwóch (uwertura francuska) lub trzech (uwertura włoska) naprzemiennie szybkich i wolnych części. Motyw muzyczny wykorzystany w "Requiem dla Snu" można porównać z wolną częścią uwertury. Ma on charakter majestatyczny o punktowanym rytmie, który kojarzy się z pochodem, uroczystym marszem, pewnym rodzajem transgresji. Zgodnie z oryginalną funkcją uwertury służy on między innymi jako wprowadzenie do poszczególnych części filmu (odpowiadających czterem porom roku), a rzadziej do określonej sytuacji (jak się to dzieje w przypadku utworu Cleaning Apartement). Doskonale odzwierciedla ogólną atmosferę i charakter filmu, a przede wszystkim natężenie emocjonalne. Motyw uwertury z "Requiem dla snu", przez swoją nieskończoność wyrażoną w kilkakrotnie powtarzanej frazie muzycznej, przez majestatyczność, stopniowość i niezmienność (zmienia się tylko natężenie muzyki, a nie jej charakter czy melodia) jest jakby muzycznym krzykiem rozpaczy, brakiem nadziei, brakiem szansy na zmiany, totalną beznadziejnością, którą owładnięci są bohaterowie filmu. Słuchając tego motywu natychmiast powracam do ostatnich scen Requiem, przedstawiających upadek każdej z postaci. I za każdym razem czuję się równie porażona jak wtedy, gdy oglądałam film po raz pierwszy.


 

Drugi fragment jest o wiele szybszy, bardziej mechaniczny, o intensywnym, przeniesionym na pierwszy plan rytmie, który kojarzy się ze stylem techno. Jego konstrukcja jest jednak zbliżona do motywu uwertury, podobnie jak do innych utworów wykorzystanych w filmie. Pojedyncza fraza powielana w nieskończoność przy jednoczesnej intensyfikacji melodii, głośności i zwiększeniu instrumentalizacji. Chociaż ten motyw jest o wiele bardziej "konkretny" od poprzedniego, odnosi się do konkretnych scen filmu, a jego bezlitosny monotonny charakter niejako antycypuje zbliżającą się katastrofę. Stopniowo przyspieszające tempo utworów, w których został wykorzystany omawiany motyw, niezwykle obrazowo ilustruje przerażające błędne koło, czy raczej błędny wir, w którym znaleźli się bohaterowie.


 

Muzyka wykorzystana w filmie "Oczy szeroko zamknięte" jest zupełnie inna. Jest to zbiór kompozycji różnych wykonawców i o zróżnicowanym charakterze, które nie tworzą tak jednolitej całości jak muzyka do "Requiem dla snu". Niemniej jednak zbiór ten zawiera pewien utwór, który za każdym razem mnie paraliżuje. Jest to utwór Masked Ball Jocelyn Pook. Z rytmicznego odgłosu kotłów wyłania się męski, niski i głęboki, wręcz demoniczny głos śpiewający w niezrozumiałym języku. Smyczki akompaniujące soliście potęgują atmosferę zła, tajemnicy i ciemnych mocy, którą tworzy głos. Potem dołącza do niego drugi głos, także męski, lecz o wiele wyższy. Obydwa śpiewają coś w rodzaju modlitwy lub zaklęcia. Od razu na myśl przychodzi jakiś demoniczny rytuał, a głosy kojarzą się z diabelskimi mocami, jakimś niewyobrażalnym, niewypowiedzianym złem...




W zasadzie można powiedzieć, że w tym przypadku scena filmu ilustruje muzykę, a nie na odwrót. Rzecz się dzieje w rezydencji przypominającej architekturą świątynię arabską, w której odbywa się niezwykły rytuał. W otoczeniu tłumu zasłoniętych płaszczami i maskami ludzi, postać w złotej masce i czerwonej pelerynie "błogosławi" kadzidłem zakapturzone i zamaskowane postaci, pośród których stoi.


 
 

Postacie zrzucają płaszcze. To kobiety, które następnie oddadzą się zgromadzonym w budynku osobom. Intensywne barwy - purpurowy dywan, tego samego koloru płaszcz kapłana - i maski, które przywodzą na myśl zamaskowaną postać z "Amadeusza" Milosa Formana, stwarzają atmosferę mroczności i grozy, której integralną częścią jest zatrważająca, rytualna muzyka Jocelyn Pook. Uspakajanie mnie w takiej sytuacji i z taką muzyką tłumaczeniem, że to tylko film, na pewno nie poskutkuje...


 

reżyseria: Darren Aronofsky
scenariusz: Darren Aronofsky, Hubert Selby Jr.
muzyka: Clint Mansell
obsada: Marlon Wayans, Jared Leto, Ellen Burstyn, Jennifer Connelly
zdjęcia: Matthew Libatique
scenograf: Ondine Karady
kostiumy: Laura Jean Shannon
montaż: Jay Rabinowitz
kraj: USA
rok produkcji: 2000

Spis utworów:

01. Summer Overture
02. Party
03. Coney Island Dreaming
04. Party
05. Chocolate Charms
06. Ghosts Of Things To Come
07. Dreams
08. Tense
09. Dr. Pill
10. High On Life
11. Ghosts
12. Crimin' & Dealin'
13. Hope Overture
14. Tense
15. Bialy &Lox Conga
16. Cleaning Apartment
17. Ghosts-Falling
18. Dreams
19. Arnold
20. Marion Barfs
21. Supermarket Sweep
22. Dreams
23. Sara Goldfarb Has Left The Building
24. Bugs Got A Devilish Grin Conga
25. Winter Overture
26. Southern Hospitality
27. Fear
28. Full Tense
29. Beginning Of The End, The
30. Ghosts Of A Future Lost
31. Meltdown
32. Lux Aeterna
33. Coney Island Low

reżyseria: Stanley Kubrick
scenariusz: Stanley Kubrick, Frederic Raphael
muzyka: Jocelyn Pook
obsada: Tom Cruise, Nicole Kidman, Alan Cumming, Rade Sherbedgia, Jackie Sawris, Marie Richardson
producent: Stanley Kubrick
zdjęcia: Larry Smith
scenograf: Roy Walker, Leslie Tomkins
kostiumy: Marit Allen
charakteryzacja: Robert McCann
montaż: Nigel Galt
efekty specjalne i animacja: Garth Inns
kraj: Wielka Brytania / USA
rok produkcji: 1999

Spis utworów:

01. Musica Ricercata No. 2 - Dominic Harlan
02. Jazz Suite Waltz 2 - Concertgeboux Amsterdam
03. Baby Did A Bad Bad Thing - Chris Isaak
04. When I Fall in Love - The Victor Silvester Orchestra
05. I Got It Bad & That Ain't Good - Oscar Peterson Trio
06. Naval Officer - Jocelyn Pook
07. The Dream - Jocelyn Pook
08. Masked Ball - Jocelyn Pook
09. Migrations - Jocelyn Pook
10. If I Had You - Roy Gerson
11. Strangers in the Night - Peter Hughes Orchestra
12. Blame It on My Youth - Brad Mehldau
13. Grey Clouds - Dominic Harlan
14. Musica Ricercata No. 2 - Dominic Harlan

Autor tekstu: Patrycja Domagała - PAT